Er is iets dat vrijwel iedereen herkent in relaties, of ze nu persoonlijk, vriendschappelijk of professioneel zijn: het gevoel dat de ander moeite doet. Dat iemand tijd en energie besteedt om iets voor je te maken of te doen, iets te regelen, aanwezig te zijn of om je te begrijpen. Dit gevoel doet iets met ons. En het ontbreken ervan ook.
Moeite als signaal
Wanneer we het idee hebben dat iemand moeite voor ons doet, interpreteren we dat als een signaal: deze relatie is de andere persoon iets waard. In romantische relaties is dit effect goed gedocumenteerd. Onderzoek van Joel en collega’s (2013) liet via experimenten en dagboekstudies zien dat waargenomen investeringen van een partner leiden tot meer commitment. Een opvallend detail: deelnemers die nadachten over de investeringen van hún partner voelden meer motivatie om zich te binden aan de relatie dan deelnemers die nadachten over hun eigen investeringen. De moeite van de ander telt zwaarder dan we misschien denken.
Maar moeite als signaal werkt ook buiten romantische relaties. Een experimentele studie over AI-gebruik in vriendschappen liet zien dat wanneer een vriend kunstmatige intelligentie inzette om een relatiegerichte taak te voltooien, mensen de indruk kregen dat de vriend minder inspanning leverde, waardoor de tevredenheid over de relatie afnam en de onzekerheid toenam over de betrokkenheid van de vriend. Het resultaat dat de vriend leverde was hetzelfde, maar de ervaren moeite verschilde. En die moeite bepaalde hoe de relatie werd beleefd.
Op de werkvloer speelt hetzelfde mechanisme, alleen vaak met een andere emotionele lading. Geen moeite doen wordt daar sneller gelezen als respectloos. Ook ‘kleine’ gedragingen zoals te laat komen, iemand niet groeten of een slordige e-mail worden gezien als weinig moeite en daardoor een gebrek aan respect. Medewerkers die een gebrek aan respect ervaren presteren slechter en voelen zich slechter. Moeite, of het gebrek daaraan, is ook op het werk een krachtig signaal.
We schatten moeite vaker verkeerd in dan we denken
Tot zover klinkt het betrekkelijk eenvoudig: moeite is positief voor de relatie, geen moeite is slecht voor de relatie. Maar er zit een complicatie in hoe we moeite waarnemen.
We zien moeite zelden direct. We zien het resultaat. En op basis van dat resultaat leiden we af hoeveel moeite iemand gedaan heeft. Die inferentie doen we grotendeels onbewust en we baseren haar op een heuristiek die intuïtief logisch voelt maar dat lang niet altijd is: we schatten in hoeveel moeite iets ons zelf zou kosten, en gaan daar ook vanuit bij de ander. Als we een ‘matig’ resultaat zien dat onszelf weinig moeite zou hebben gekost om te bereiken, concluderen we dat er weinig moeite in is gestoken, ook als dat niet klopt.
Dit is precies waar het voor veel mensen misgaat.
Neurodiversiteit maakt dit extra zichtbaar
Neem neurodiversiteit. Hersenen werken niet allemaal hetzelfde. Bij sommige mensen kosten bepaalde taken heel veel moeite omdat hun hersenen anders zijn georganiseerd. Iemand kan uren hebben gezeten aan een tekst die een ander in tien minuten schrijft. En dan nog suboptimaal zijn. Iemand kan ook enorme moeite hebben met iets dat voor een ander vanzelfsprekend is, zoals een vergadering bijhouden of een taak afronden of op tijd komen. Een ‘matig’ of zelfs ‘slecht’ resultaat dat voor ons makkelijk te bereiken is, kan alsnog evenveel of zelfs meer inspanning hebben gekost als wijzelf zouden besteden. Een slechter resultaat dan het onze betekent niet altijd minder moeite.
Tegelijk geldt ook het omgekeerde. Mensen met bepaalde neurodivergente profielen kunnen juist ergens extreem goed in zijn waardoor grote resultaten worden behaald met heel weinig moeite. Zij kunnen daardoor het gevoel hebben dat anderen geen moeite doen, want zo moeilijk is het toch allemaal niet?
In beide gevallen laat de heuristiek ons in de steek. We schatten de moeite van de ander in vanuit ons eigen referentiekader over moeite en resultaat. En dat klopt lang niet altijd.
Wat dan te doen met een heuristiek die ons zo makkelijk in de steek laat?
Wat helpt: explicieter zijn over moeite
Als de inschatting van moeite zo onbetrouwbaar is, wat dan?
Het helpt om er bewuster mee om te gaan, in beide richtingen.
Als degene die moeite doet, kun je die moeite benoemen. Niet als klacht, maar als informatie. “Dit soort dingen kost me veel moeite.” Dat vraagt om kwetsbaarheid, zeker als het gaat om iets dat ‘iedereen zou moeten kunnen’ en als iemand in het verleden vaker heeft gehoord “doe effe wat moeite” of “zo moeilijk is het toch niet”. Mensen adviseren om zelf aan te geven waar ze moeite mee hebben is typisch zo’n ‘makkelijker gezegd dan gedaan’ advies. Het is daarom niet handig om zomaar van de ander te verwachten dat hij of zij het altijd aangeeft. Maar als je zelf in staat bent om dit soort dingen aan te geven, dan helpt dat zeker.
En als ontvanger helpt het om open te staan voor het idee dat niet iedereen overal even goed in is en dat moeite onzichtbaar kan zijn. Neurodiversiteit gaat vaak over bepaalde groepen, maar in de kern gaat het over iets universeels: we hebben allemaal hersenen die net iets anders werken, met eigen sterktes en zwaktes. Bij sommige mensen zijn die verschillen extremer, bij anderen subtieler, maar geen twee breinen zijn hetzelfde.
Moeite zien lost niet alles op
Tot slot een belangrijke nuance: Dit artikel gaat over het probleem van moeite verkeerd inschatten, maar daarmee is niet gezegd dat het beseffen van iemands moeite altijd alles oplost.
Als een ‘matig’ of ‘slecht’ resultaat problemen oplevert, zeker in een werkomgeving, dan is de inspanning van de ander herkennen niet een volledige oplossing van het probleem. Maar er is wel een verschil tussen ‘slecht resultaat + geen moeite’ en ‘slecht resultaat + veel moeite’. Dat onderscheid helpt om te begrijpen wat de beste volgende stap is. Gaat het om motivatie? Om capaciteit? Om een mismatch tussen taak en persoon? Die vragen kun je alleen goed stellen als je eerst hebt geprobeerd te begrijpen hoeveel moeite er werkelijk in zat.
Moeite zien verandert het resultaat niet. Maar het is wél een beter vertrekpunt om tot een oplossing te komen wanneer nodig. En in sommige gevallen is de moeite correct herkennen wel al voldoende. Het kan ons helpen beseffen dat de ander toch om ons geeft en/of ons respecteert, ondanks de imperfecte manier waarop de mail is geschreven, de planning is gemaakt of het vuilnis is buiten gezet.