Je zit op je stoel, klaar om de goede ideeën te ontvangen uit je brein. Laat maar komen! En dan, komt er niks. Nou ja, niet helemaal niks, maar niks waar je wat mee kan. Je zit vast. Waarom? En wat moet je dan wel doen?
In de literatuur worden creatieve ingevingen vaak omschreven als iets magisch of als iets voortkomend uit een goddelijke bron. Ik vind het zelf vaak ook iets magisch hebben. Een idee kan zo ineens naar boven komen, zonder dat duidelijk is waar het precies vandaan kwam en waarom.
Door de ‘magische’ toeschrijvingen aan creatieve inzichten kan het overkomen alsof het buiten onze controle is en het soms gewoon wel of niet lukt. Maar in werkelijkheid hebben we er zeker wel invloed op.
Er zijn twee systemen in onze hersenen die een belangrijke rol spelen bij het doorstromen van de creatieve rivier en het opdrogen ervan.
Het ene systeem helpt ideeën generen door vrije associaties te ondersteunen. Er ontstaat een omgeving waarin je gedachten kunnen springen naar andere paden. Dit type denken wordt ondersteunt door metacontrole in de hersenen die neigt naar flexibiliteit.
Het andere systeem helpt ideeën analyseren en evalueren. Het biedt controle en brengt ordening aan. Er ontstaat een omgeving waarin je één gedachtestroom kan volgen. Dit type denken wordt ondersteunt door metacontrole in de hersenen die neigt naar vasthoudendheid.
De beide systemen van ideeën generen en ideeën analyseren, onderdrukken elkaar.
Om de kans te vergroten dat je nuttige ideeën bedenkt, is het belangrijk om:
- Het systeem dat vrij kan associëren, de ruimte te geven en niet te onderdrukken
- Het systeem dat controle uitvoert, alsnog actief houden op een laag pitje
- Periodes van idee generen afwisselen met periodes van idee analyseren of evalueren
Hieronder per punt hoe je dit kan doen.
1. Het systeem dat vrij kan associëren, de ruimte geven en niet onderdrukken
Zoals gezegd zijn er twee verschillende systemen actief bij het generen versus analyseren van ideeën. Doordat deze systemen elkaar inhiberen, oftewel onderdrukken, zitten je hersenen overwegend óf in de modus die het generen van ideeën faciliteert óf in een modus die het analyseren faciliteert.
In de modus komen van vrije associatie
Als je net start met ideeën generen, geef jezelf dan ook de tijd. Als je hersenen net in analyserende modus zaten, dan kost het wat tijd en energie om te switchen.
Tijdens schrijfcursussen adviseren ze vaak ook om niet te wachten op een goed idee, maar gewoon onzin op te schrijven om in de modus te komen van vrije associatie en idee generatie.
Het kan ook helpen om een kleine wandeling te maken of een andere fysieke activiteit te doen om te switchen.
Wanneer je weer thuis achter je bureau zit, kan je het beste staren of om je heen kijken zonder echt te zien, in plaats van je te focussen op je omgeving. De kans dat je systeem voor vrije associatie sterk activeert is namelijk lager wanneer je je aandacht richt op externe stimuli.
Het gebruiken van je werkgeheugen kan ook in de weg zitten. Je kan daarom beter ideeën opschrijven in plaats van ze te proberen ‘vast te houden’ in je werkgeheugen.
Dat brengt ons bij de belangrijkste reden dat we niet in vrije associatie blijven of komen: te snel gaan analyseren of evalueren.
Uit het analyseren en evalueren blijven
Ideeën evalueren onderdrukt het generen. Dit is de reden dat bij brainstormsessies vaak wordt geadviseerd om eerst een tijdsblok ideeën te laten stromen en daarna pas te evalueren en analyseren, in plaats van elk idee dat opkomt direct te analyseren. Dit advies wordt ook in de schrijfwereld gegeven: ‘Don’t edit while you write’. Tijdens het genereren, niet evalueren.
Hoe ik dat doe
Ik post zelf wekelijks op LinkedIn en op mijn eigen website. Het bedenken en uitwerken van ideeën is een creatief proces. Wanneer ik over een idee nadenk komen er soms automatisch evaluerende vragen in mij op, zoals:
‘is mijn doelgroep wel geïnteresseerd in dit onderwerp? Gaat het uitwerken van dit idee niet te veel tijd kosten en onhaalbaar zijn bij wekelijks posten? Gaat het wel lukken om dit in een korte tekst te beschrijven?’
Als die vragen opkomen, dan loop ik vast in het creatief proces. Het systeem dat ideeën genereert en vrij associeert, is te veel onderdrukt.
Ik kan die vragen soms parkeren door tegen mezelf te zeggen:
‘Je gaat vandaag de volgende draft schrijven.’
De evaluerende en analyserende vragen die relevant zijn voor de eindversie, kunnen dan even gepauzeerd worden.
Op andere momenten helpt het mij om zo’n vraag kritisch te bekijken. Ik stel mezelf bijvoorbeeld de vervolgvraag:
‘Is het echt erg als een idee uitwerken heel veel tijd kost?’
En dan bedenk ik:
‘Nee hoor, want sommige ideeën kosten juist heel weinig tijd en balanceren met de ideeën die veel tijd kosten. En ik vind het de moeite waard.’
En zo valt de kritische vraag weg en kan ik weer in de modus komen van ideeën genereren en vrij associëren.
2. Het systeem dat controle uitvoert ook actief houden op een laag pitje actief
Het systeem voor ideeën generatie en vrije associatie kan ook overactief worden. Hierdoor kan er zo weinig samenhang zijn tussen je spontane gedachten dat je er niks mee kan. Of je kan spontaan gaan denken aan allerlei dingen die niks te maken hebben met het probleem dat je wil oplossen. Zonder sturing heeft ons systeem voor vrije associatie de neiging om vooral rond te neuzen in ons episodisch geheugen, oftewel onze herinneringen aan gebeurtenissen.
Om dit te voorkomen is het belangrijk dat je analyserend systeem toch ook enigszins actief is om net voldoende controle en bijsturing uit te oefenen.
Je analyserend systeem heeft energie nodig om goed te kunnen werken. Het is daarom belangrijk dat je niet te vermoeid bent.
Daarnaast moet je analyserend en evaluerend systeem ook weten waarop het moet sturen. Om spontane gedachten te krijgen over een specifiek onderwerp, is het belangrijk om dit onderwerp expliciet naar de voorgrond te brengen zodat je analyserend systeem de gedachten kan helpen sturen.
Je kan dit doen door bijvoorbeeld iets te lezen over het onderwerp waarover je ideeën wil genereren. Dit kan ook helpen om van die spontane ingevingen te krijgen terwijl je de was aan het opvouwen bent of onder de douche staat.
Hoe ik dat doe
Ik zet zelf vaak mijn hersenen alvast ‘aan’ door een draft van mezelf te lezen of door een podcast of video te beluisteren die ongeveer over het onderwerp gaat waar ik mee bezig ben. Hierdoor krijg ik vaker werk gerelateerde ideeën tijdens het doen van huishoudelijke klusjes, het spelen van hersenloze spelletjes en het naar buiten staren.
3. Periodes van ideeën generen afwisselen met periodes van ideeën analyseren
Tijdig periodes van idee analyseren inlassen is nuttig voor het A. opdoen van nieuwe informatie en B. voor het herijken van je evaluerend systeem.
A. Opdoen van nieuwe informatie
Goede vrije associatie heeft informatie nodig om op te associëren. Vaak heb je wel genoeg informatie in je eigen hoofd om een begin te maken. Maar na een sessie van ideeën generen, kan nieuwe input nodig zijn om tot nog meer andere of betere ideeën te komen.
Op dat moment kan een sessie van analyseren en evalueren je helpen. Je kan dan namelijk ontdekken dat je nog informatie mist. Als je daardoor nieuwe informatie gaat opzoeken, zullen je hersenen deze nieuwe informatie weer gebruiken tijdens de tweede sessie van ideeën genereren. Hierdoor zal je op nieuwe, andere ideeën komen.
B. Het herijken van je evaluerend systeem
Het is ook nuttig om een evaluerende sessie tussendoor te hebben om het doel of onderwerp beter te definiëren en een duidelijkere richting te kiezen. Hiermee ‘herijk’ je als het ware je evaluerend systeem dat je helpt om niet te veel af te dwalen. Een nieuwe sessie van ideeën generen en vrije associatie zal dan nieuwe ideeën genereren die dichter in de buurt komen bij het uiteindelijke resultaat dat je wil.
Hoe ik dat doe
Ik heb wel eens een eerste draft die ik later opnieuw teruglees en waar ik dan niet tevreden over ben.
Om het echt goed te krijgen, weet ik dan dat er een grote sprong nodig is, maar op basis van wachten op nieuwe ideeën gaat het niet komen.
Ik ga dan vaak meer over het onderwerp lezen om nieuwe informatie op te doen. Daarna komt mijn systeem van vrije associaties vaak wél met nieuwe ideeën die ik echt kan gebruiken.
Ook heb ik een driewekelijkse online sparsessie met een andere zzp-er. We analyseren dan elkaars werk en geven feedback. Deze gezamenlijke evaluerende en analyserende sessie én het perspectief van de ander geeft mij vaak genoeg om te ontdekken welke sprong ik wil maken en om weer nieuwe en betere ideeën te generen.
Conclusie
Creatieve inzichten krijgen, blijft iets magisch hebben. We hebben geen garantie op de goddelijke ingeving, maar we kunnen wel de omstandigheden zo inrichten dat de kraan open wordt gedraaid en de ideeën kunnen stromen. We moeten niet te moe zijn, niet te snel opgeven en onze hersenen loslaten nadat we ze een klein beetje sturen.
Het is als op avontuur gaan met de teugels in je handen van het paard dat jou op nieuwe plekken kan brengen. Je laat de teugels varen en laat je meevoeren. Je bent ontspannen, maar gaat niet slapen want dan beland je ergens waar je niet wilde zijn.
Je laat je grotendeels meevoeren zonder oordeel.
Om de zoveel tijd kijk je om je heen om te controleren of je nog bent waar je wilt zijn en stuur je bij.
En daarna laat je de teugels weer varen.
En wordt je naar nieuwe plekken gebracht met nieuwe ideeën.
Op zoek naar de officiële termen om zelf meer onderzoek te kunnen doen?
Nuttige termen voor Engelstalig literatuuronderzoek zijn:
‘Convergent thinking’ en ‘divergent thinking’
‘Executive Control Network (ECN)’ en ‘Default Network (DN)’ of ‘Default Mode Network (DMN)’
Het genereren van ideeën valt onder divergent denken. Divergeren wordt in de van Dale omschreven als “vanuit een gezamenlijk vertrekpunt steeds meer gaan verschillen”. Bij divergent denken bedenk je steeds meer verschillende opties en mogelijkheden. Convergeren is het tegenovergestelde, namelijk “het zich naar één punt richten”. Bij convergent denken analyseer je de verschillende opties om tot de beste oplossing te komen of verbeter je één optie.
Divergent denken wordt ondersteund door metacontrole in de hersenen die neigt naar flexibiliteit. Er ontstaat een omgeving waarin je gedachten kunnen springen naar andere paden. Activatie van het Default Network (DN) speelt een belangrijke rol en ondersteunt vrije associatie en spontane gedachten. Default Network wordt ook wel Default Mode Network (DMN) genoemd.
Convergent denken daarentegen wordt ondersteund door metacontrole in de hersenen die neigt naar vasthoudendheid. Er ontstaat een omgeving waarin je één gedachtestroom kan volgen. Activatie van het Executive Control Network (ECN) speelt een belangrijke rol en ondersteunt het organiseren en evalueren van ideeën.
Twee relevante bronnen:
Shofty, B., Gonen, T., Bergmann, E. et al. The default network is causally linked to creative thinking. Mol Psychiatry 27, 1848–1854 (2022). https://doi.org/10.1038/s41380-021-01403-8
Zhang W, Sjoerds Z, Hommel B. Metacontrol of human creativity: The neurocognitive mechanisms of convergent and divergent thinking. Neuroimage. 2020 Apr 15;210:116572. doi: 10.1016/j.neuroimage.2020.116572. Epub 2020 Jan 20. PMID: 31972282.
Gerelateerde posts:
Ik post elke week. 🥳 Lees je mijn nieuwste posts liever op LinkedIn? Je bent van harte welkom om me daar te volgen. Klik hier om naar mijn LinkedIn profiel te gaan.